Скроллинг, никотин, қант: зиянды төмендету туралы ашық әңгіме

Әлеуметтік желілерді шексіз қарай беру, темекі тарту, тәттілерді жеу – осының барлығы ләззат сыйлайтын, дегенмен кейде зиян тигізетін әдеттер. Сіз олардан бас тартып көріп пе едіңіз? Егер солай болса, сізге келесідей сезім таныс шығар: неғұрлым қатты шектесеңіз, сол нәрсеге оралуға деген ұмтылысыңыз да соғұрлым күштірек болмақ.

Лайқос мұндай әдеттердің қалайша қалыптасатынын, неліктен олар ерік-жігерден әлдеқайда мықты болатыны мен қандай стратегиялар шын мәнісінде олардың ықпалын азайта алатынын айтып береді.

Неліктен жаман әдеттерден арылу қиынның қиыны

Үнемі скроллинг, никотин, қант нақты бір жүйеге – дофамин жүйесіне әсер етеді. Бұл ләззат сезімі мен мотивация үшін жауап беретін мидың марапаттау жүйесі. Біз әр жолы тәтті тағамды жегенімізде, темекі тартқанымызда немесе әлеуметтік желінің таспасын айналдырған кезімізде ми жылдам «жүлдеге» ие болады – әрі осы жолды өзін жақсы сезінудің ең қарапайым әдісі ретінде есте сақтайды. Сондықтан ми дофаминді өндіру үшін спортзалға бару жайында ойлағысы да келмейді. Ол әлдеқайда жеңілірек тәсілдерді біледі.

Уақыт өте келе белгілі бір тұйық шеңбер қалыптасады. Күйзеліс – әдет – бойдың жеңілдеуі – пысықтау. Әрі ол неғұрлым жиі қайталанса, одан шығу да соғұрлым қиындай түспек.

Экрандардың скроллингі

Әлеуметтік желілерден мүлдем бас тарту көптеген адамдар үшін мүмкін еместігі рас. Дегенмен қарапайым шектеулерден бастауға болады: мәселен, желіге бір кіргенде 20-30 минуттан артық уақыт өткізбеу турасында өзіңізбен алдын ала келісіп алу немесе экранға үнемі назар аудартып отыратын артық хабарламалардың дыбысын өшіріп тастау.

GWI соңғы мәліметтеріне сүйенсек, орта есеппен алғанда, адамдар әлеуметтік желілерде күніне 6 сағат 38 минут уақытын өткізеді екен, әрі бұл сан өсуін жалғастырып келеді. Стимулдардың осындай тұрақты ағымы зейін қою жүйесіне шамадан тыс жүктеме түсіреді және зейінді бір ақпарат көзінен екіншісіне жылдам аудару әдетін күшейтеді.

Сонымен бірге сіздің қандай контентті тұтынып отырғаныңыз да аса маңызды жайт. Алауңдаушылық тудыратын жаңалықтарға немесе өзге адамдармен ұдайы теңеулерге толы таспа күйзеліс пен эмоциялық шиеленісті күшейтеді. Сондықтан контентті саналы түрде сүзгіден өткізу, кейбір парақшаларға жазылымды тоқтату және қара тізімдер – бұл өз психикаңызға деген қамқорлықты танытумен тең.

Никотин

Никотинге келер болсақ, мұнда физикалық тәуелділік те қосылады. Ағза заттекке кәдімгідей әдеттенеді де, оны талап ете бастайды.

Алайда кеңінен таралған пікірге қарамастан, шылымнан болатын негізгі зиян никотинге емес, темекінің жану өнімдеріне байланысты болып келеді. Шылым тартқан кезде темекі түтіні түзіледі, ал оның құрамында 7000 астам химиялық заттек кездеседі, әрі олардың кем дегенде 70-і канцерогендік әсерге ие болып отыр.

Әлбетте, шылым шегуден біржолата бас тарту – денсаулық үшін ең үздік шешім. Бірақ әдеттен кенет бас тарту болдырмау нышанатымен бірге жүруі мүмкін екендігін түсінген маңызды: ашуланшақтық, алаңдаушылық, зейін қоюдың төмендеуі. Бұл мидың осыған дейін дофаминді никотин арқылы алуға әбден әдеттенгеніне байланысты.

Дегенмен бұл бәрін де осы қалпында қалдыру керек дегенді білдірмейді. Зияны әлдеқайда азырақ балама нұсқа ретінде хиттерлерді қарастырып көруге болады. Мұнда темекі жанып кетпейді, тек қана қыздырылады, осының арқасында кәдімгі темекінің түтінімен салыстырғанда жану өнімдері айтарлықтай аздау түзіледі, демек, адам ағзасына болатын зиян да төмендей түседі.

Егер әдет денсаулыққа әсер етіп бастаса

Егер сіз әдеттің хал-күйіңізге ықпал етіп жүргенін байқасаңыз, қандай да бір нәрсені күту және түйткілді жалғыз жеңуге талпынудың керегі жоқ. Ентігу, қысымның құбылуы, үнемі шаршағандық, ұйқыға байланысты түйткілдер, мазасыздық, терінің күйі немесе салмақтың нашарлауы – бұл өзіңізге көңіл аудару үшін нағыз себеп. Осы кезде маманның көмегіне жүгінген аса маңызды. Ол хал-жайыңызды бағалауға, қолайлы стратегияны таңдау мен бұл жолдан кенет тайып кетпей және болдырмау нышанатының ауыр салдарынсыз өтуге көмектеседі.

Қант

Қантқа қатысты жағдай да осыған ұқсас болып келеді: энергия мен ләззаттың күрт шарықтауы құлдыраумен ауысып отырады, әрі одан кейін «дозаға» деген құштарлық қайтадан пайда болады. Осылайша тұйық шеңбер қалыптасады: тәттіні неғұрлым жиі жейтін болсақ, оны соғұрлым қаттырақ қалап тұрасың.

ДДСҰ мәліметтері бойынша қосылатын қанттың мөлшері тәуліктік калориялықтың 10% кем болуы тиіс, ал ең абзалы – 5% аспауы керек. Алайда іс жүзінде адамдардың көбі бұл нормалардан үнемі асып түседі. Бұл артық салмақ қосу, 2 типті қант диабеті мен жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупін арттырады.

Бұл ретте әлдеқайда тиімді стратегия – бұл порцияларды қадағалау мен өнімдерді қисынға салып алмастыру. Яғни, шоколадтың тұтас бір плиткасының орнына бірнеше бөлігі ғана жеткілікті. Түрлі жемістер, жидектер қосылған йогурт немесе құрамында какаоның жоғары мөлшері бар қара шоколад үйреншікті тәтті дәмді сақтауға мүмкіндік береді, алайда ағзаға түсетін жүктемені азайтады.

Қорытынды

Денсаулық – тұрақты әрекеттердің жиынтығы. Әрі таңдалған әдіс-тәсіл неғұрлым шынайы болса, өзгерістердің орнығуы мен олардың өмір сапасына шын мәнісінде әсер ету мүмкіндігі де соғұрлым жоғарылай түседі.