Тұңғыш бала синдромы: неліктен үйдің үлкені 25 жасқа қарай шаршап қалады

«Сен үлкенісің ғой, ақылды бол», «Бауырларыңа көмектес», «Сен үлгі болуың керек» – мұндай сөздерді адамдардың көбі бала кезінен естіп өседі. Бірте-бірте басқаларға қамқорлық таныту өз мойнына барынша көп жауапкершілікті арту әдетіне айналады. Ал ересек өмірде бұл ұдайы шаршағандыққа жиі ұласып жатады. Лайқос бұл нұсқаманың қайдан алынатыны мен оны қалай өзгертуге болатынын айтып береді.

Жоғары жауапкершілік қайдан шығады

Алғашқы сәбидің дүниеге келуімен ата-аналар өздері де алғаш рет ата-ана болады. Сондықтан олар көбінесе тынышсыз, аса зейінді және талапшыл болады, ал үлкен баладан дербестік пен үлгілі мінез-құлықты күтеді. Кішкентай балалар туылысымен тұңғыш балаға оларға қамқорлық таныту тапсырылады: сәбиге қарау, көмектесу, көну, үлгі болу. Жалпы алғанда бұл қалыпты жағдай. Бар мәселе балаға үнемі кішкентай ересек адамның рөлін атқаруға тура келгенде басталады. Осылайша біртіндеп «бәрі жақсы бола ма, әлде жоқ па, маған байланысты» деген ұстаным қалыптасады.

Неліктен үлкен балалар өзін жиі кінәлі сезінеді

Тұңғыш балада «ақылды» болу және кішілердің айтқанына көну рөлі бекітілуі әбден мүмкін. Мәселен: бауырға көбірек беруге болады, өйткені ол кішкентай, ал үлкеннен бәрін де түсінгенін күтіп отырады. Ересек жаста осыған ұқсас сценарий қарым-қатынастарда көрініс табады: адам көбіне-көп өзгенің айтқанына көне салады, басқаның міндеттерін өз мойнына алады және егер біреуге оның шешімінен ыңғайсыз болса, кәдімгідей уайымдайды.

Неге шаршағандық көбінесе ересек жаста көрініс табады

Бала кездегі жоғары жауапкершілік шын мәнісінде ата-ананың мақұлдауына ие болуға және өзін «жақсы бала» ретінде сезінуге көмектеседі. Алайда 20-25 жастан кейін қойылатын талаптар өзгереді: жұмыс, қарым-қатынастар, дербес өмір, қаржылық міндеттемелер пайда болады.

Ескі стратегиялар іске асуын қояды. Адам мінсіз болуға ұмтыла береді, қосымша міндеттерге келіседі және басқалардың мәселелерін шешеді, дегенмен енді ресурстар мүлдем жетіспейді. Нәтижесінде ұдайы шаршағандық, ашуланшақтық, ешнәрсе қаламайтыныңды сезіну, зейін қоюдың қиындауы және үйреншікті істерге деген қызығушылықты жоғалтып алу пайда болады. Тіпті, демалыстың өзі алдымен оған «лайықты болуың керек» деп қабылдана бастайды.

Өзіңізді шаршағандыққа жеткізбеудің жолы

Бірінші қадам – баршаға және бәріне жауаптымын деп ойлауды тоқтату қажет. Отбасыға көмектесуге болады, алайда бұл үнемі басқалардың мәселелерін шешу дегенді білдірмейді. «Жоқ» деп айтуды үйрену, үй және жұмыс бабындағы тапсырмаларды бөлу және нақты орындауға болатын нәрседен артық тапсырма алмау аса маңызды. Өзіңізге бірнеше сұрақ қойған пайдалы: «Бұл шынымен де менің міндетім бе?», «Егер мен көмектеспесем, не болады?», «Мен мұны қалағанымнан істеп отырмын ба, әлде кінәлік сезімнен қорыққанымнан ба?».

Демалыс үшін де кінәлік сезімді қадағалаған жөн. Ұйқы, бос уақыт, достарыңызбен кездесу және өзіңізге арналған сүйікті істер – барлық басқа мәселелердің шешілгені үшін сыйлық емес, бұл өмірдің қалыпты бөлігі.

Ақыры көмек сұрауды үйренген маңызды. Дербестік дегеніміз — адамның бәрін де жалғыз өзі істеуі керек деген сөз емес.