Темекі тартуға бейімділік тұқым қуалай ма?
Бір адам темекіні бір рет тартып көрсе болғаны, енді ол оған қайтып оралмайды. Басқасы жылдар бойы әдетін тастаумен әлек. Мәселе тек ерік-жігерде ғана емес: бұл тұста никотинге деген тәуелділікке тұқым қуалайтын бейімділік те өз рөлін атқарады. Лайқос ғылымға не белгілі және темекі тартуға деген бейімділік ата-анадан тұқым қуалау жолымен беріле ме екендігін анықтады.
Гендердің никотинге деген тәуелділікке әсері
Никотин миға әсер етеді: ол ләззат алу сезіміне жауап беретін және мінез-құлықты бекітетін марапаттау жүйесін белсендіре түседі. Сондықтан тәуелділіктің қалыптасуында дәл осы никотин негізгі рөлді атқарады. Алайда денсаулыққа келтірілетін зиян негізінен одан емес, темекінің жану барысында түзілетін уытты заттектерден болады.
Марапаттау жүйесі әрбір адамда әрқалай жұмыс істейді. Гендер адамның никотинге қаншалықты сезімтал болуына, тәуелділіктің қаншалықты тез қалыптасуына және темекіден бас тартудың қаншалықты қиынға соғатынына ықпал етуі мүмкін. Бұған бір ген емес, көптеген генетикалық нұсқалар жауап береді және әрқайсысы өзінің кішігірім үлесін қосады. Үлкен генетикалық деректер базасындағы зерттеулер көрсетіп отырғандай, мұндай нұсқалардың үйлесімі темекі тартуды бастау ықтималдығына, шегілетін темекі саны мен темекі шегуден бас тарту жетістігіне байланысты.
Ата-анасы темекі тартпаса, балаға тұқым арқылы шылымға құмарлық берілуі мүмкін бе?
Иә, олай болуы мүмкін. Ата-анасының темекі шеккен-шекпегеніне қарамастан, бала олардан генетикалық нұсқаларға ие болады. Алайда шылым тартуға генетикалық бейімділік – үкім емес. Белгілі бір ДНҚ нұсқаларының бар болуы адамның міндетті түрде темекі шегетінін немесе тәуелді болатынын білдірмейді. Гендерден бөлек, тәуекелге адамның өскен ортасы да әсер етеді. Темекіні тарта бастау қаупіне байланысты ерекшеліктер тұқым қуалайды, дегенмен мінез-құлықтың өзі емес.
Темекі тартуға жеке генетикалық қаупің жайлы білуге бола ма?
Ғалымдар тәуекелдің көпгенді көрсеткіштерін қолданады. Олар неліктен кейбір адамдардың басқаларға қарағанда тәуелділікке бейім келетінін ұғынуға көмектеседі. Алайда бұл тағдырдың болжамы емес: қарапайым генетикалық тест нақты бір адамның шылымқұмар болатынын және ол үшін темекіден бас тарту қаншалықты оңай болатынын көрсетпейді.
Тіпті, бейімділік болған күннің өзінде де, талай нәрсе өмір шарттарына байланысты болып отыр: орта, темекінің қолжетімділігі, әдеттер, күйзеліс және темекі тартудағы жеке тәжірибе.
Денсаулыққа деген қауіпті азайтудың жолы
Тәуекелдерді азайтудың ең тиімді жолы – темекі тартуды тіптен бастамау, ал тәуелділік бар болса, темекіден біржолата бас тартуға талпыну. Егер адам әзірге әдетін тастауға дайын болмаса, бұл тұста зиянды азайту тәсілін қарастыруға болады. Мұндай жағдайда темекі мөлшерін азайтып қана қоймай, жану өнімдерінен толықтай арылу маңызды. Хиттерлерде темекі жанбайды, ол тек орта есеппен алғанда 350 градусқа дейін ғана қыздырылады, осының арқасында темекі түтіні түзілмейді, ал соңғысының құрамында 7000 астам химиялық заттек бар, олардың кем дегенде 70-і – дәлелденген канцерогендер болып келеді. Бұл ретте ең қауіпсіз нұсқа – осы әдеттен толықтай бас тарту.