Сау өт қабы: белгілері, себептері және тастар мен өт іркілуінің алдын алу

Өт қабының УДЗ арқылы тастар табылғанға немесе дәрігер тарапынан дискинезия диагнозы қойылғанға дейін сұрақ тудыратыны сирек кездеседі. Лайқос дәрігер-терапевт әрі диетолог маманы Алмагүл Ержекеновамен бірге қандай белгілер өт іркілетін қалтаға байланысты түйткілдерді көрсететінін, неліктен өттің іркілуі мен өт-тас ауруы туындайтынын, әрі қандай әдеттер қауіпті азайтатынын анықтады.

Өт іркілетін қалтаның ас қорытудағы рөлі

Қысқаша айтсақ, өт қабы бауыр өндіретін өтті жинап, қойылтады және оны тамақтану кезінде майларды қорыту үшін ішекке шығарады. Өт іркілетін қалта жұмысының бұзылыстары – тастар, дискинезия, өттің іркілуі – көбіне-көп ұзақ уақыт бойы тіптен белгі бермейді, дегенмен ауырсынуға, қабыну мен асқынуларға әкеліп соқтыруы мүмкін.

Өт қабына қатысты түйткілдердің белгілері

Өт қабы ауруларының өзіне тән белгілерінің бірі – оң жақ қабырға астында, кей кездері іштің жоғарғы бөлігінде ауырсыну немесе ауырлық сезімі, әрі ол арқаға, оң жақ жауырынға немесе иыққа беріледі, сондай-ақ жүрек айну және лоқсу.

Іштің кебуі, ауызда ащы дәмнің болуы, тамақтан кейін кекіру мен жайсыздық өздігінен өт қабының мәселесі бар екенін растамайды – осыған ұқсас шағымдарды асқазан-ішек жолдарының басқа да аурулары береді. Диагноз бір белгі бойынша емес, тексеру, талдаулар мен УДЗ жиынтығы бойынша қойылады.

Өт-тас ауруы, холецистит және өт қабының басқа дерттері

Ең жиі кездесетін жай-күй – өт-тас ауруы: жылдар бойы сыр бермейтін («мылқау тастар») немесе ауырсыну ұстамалары мен асқыну жағдайларын тудыратын тастардың түзілуі.

Сондай-ақ келесілер кездеседі:

• холецистит – өт іркілетін қалтаның қабынуы;
• өт қабы мен өт жолдарының қалыпты қызметінің бұзылуы (дискинезия);
• билиарлы сладж – тұнбалы қоймалжың өт, тастарға айналуы мүмкін;
• тастармен байланысты немесе байланысты емес өт өзегінің аурулары.

Өт қабының дискинезиясы: белгілері мен себептері

Дискинезия – өт қабының және (немесе) өт жолдарының қалыпты қызметінің бұзылуы: ол тиімділігі жеткіліксіз немесе үйлесімсіз түрде жиырылады, осының салдарынан өттің қалыпты ағып шығуы бұзылады. Тамақтан кейін оң жақ қабырға астындағы ауырсыну немесе жайсыздық сезімі, кейде жүрек айну секілді белгілер арқылы көрініс табады, дегенмен мұндай шағымдар асқазан-ішек жолдарының басқа ауруларында да кездеседі, сол себепті салыстырмалы диагностика қажет.

Неліктен өт іркілетін қалтада тастар пайда болады

Тастар өт құрамдастарының тепе-теңдігі бұзылғанда, оның кристалдануына жағдай туындағанда қалыптасады; көбіне-көп бұл — холестерин тастары. Тастардың барлығы да емді қажет ете бермейді – мұндағы тактика белгілер мен өт жолдарының жай-күйіне байланысты болып келеді.

Тас түзілу қаупі келесі жайттарда жоғары:

• дененің артық массасы болса;
• инсулинге төзімділік пен қант диабеті;
• липидтер алмасуының бұзылысы;
• отбасылық бейімділік;
• жас шамасының ұлғаюы;
• гормонға байланысты кейбір жағдайлар (мәселен, жүктілік).

Өттің іркілуі: себептері және неге оны өз бетімен «айдауға» болмайды

Өттің іркілуі – бұл өт қабынан жеткілікті деңгейде белсенді бөлінбейтін немесе өт жолдарымен нашар өтетін жағдайдың тұрмыстық белгіленуі. Себептері – тас немесе басқа механикалық кедергі, моториканың бұзылуы, қабыну, бауыр және ішек аурулары.

Дәрігердің кеңесін алмай өт айдайтын дәрілер мен «тазарту» әрекеттері қауіпті – ең алдымен өттің ағып шығуының бұзылу себебін анықтау керек. Оң жақ қабырға астында ауырсыну, жүрек айну, лоқсу, дене қызуының көтерілуі, зәрдің қараюы, нәжістің ақшыл бола түсуі немесе тері мен көздің сарғаюы байқалса, дәрігерге шұғыл түрде қаралу қажет.

Өт қабының денсаулығына арналған тамақтану

Ас үлесінің негізі – көкөністер, жемістер, жасұнық, тұтас дәнді өнімдер, жеткілікті деңгейдегі ақуыз бен қалыпты мөлшердегі пайдалы майлар. Қанықпаған майлар (балық, жаңғақ, зәйтүн майы) өт іркілетін қалтаның жүйелі түрде босауына көмектеседі. Симптомдық тастар кезінде майлы тағам ұстамаларды тудыруы бек мүмкін – ас үлесі жеке түрде таңдалады.

Тастардың пайда болу қаупін артық салмақ та, әрі тым тез салмақ тастау да арттыра түседі: семіздік болған жағдайда өт құрамы өзгереді, ал күрт ашығу болса, өт қабы сирек жиырылып, холестерин өттің ішіне көбірек түседі.

Алкоголь, темекі тарту және өт қабы

Алкогольді көп мөлшерде әрі үнемі ішу бауыр ауруларының қаупін арттырады, ал оның жұмысы бұзылғанда өт компоненттерінің қалыпты алмасуы да өзгереді. Алкоголь – жіті панкреатиттің қауіп факторларының бірі (іштің жоғарғы бөлігіндегі ауырсыну сезімі, кейде – өт қабына байланысты ұстамалар). Сондықтан бауыр, өт қабы немесе өт жолдарының дерттеріне шалдыққанда спиртті ішімдіктерді барынша шектеген дұрыс.

Темекі тартуға келер болсақ, темекі түтінінің құрамдастары қабыну мен тотығу күйзелісін тудырады, тамырларға және ішкі мүшелердің тегіс бұлшықеттерінің жұмысына ықпал етеді. Бұл өт қабы мен өт жолдарының қалыпты қызметіне де әсер етуі әбден мүмкін. Сонымен бірге темекі шегу жалпы тіндердің қалпына келуін нашарлатады және ағзадағы созылмалы қабынуды қолдайды. Сондықтан темекіні тастау тек өкпе мен жүрек үшін ғана емес, сондай-ақ ас қорыту жүйесінің жалпы жай-күйі үшін де маңызды.

Егер адам әзірге бұған дайын болмаса, хиттерлерді қарастырып көруге болады. Кәдімгі темекіден басты айырмашылығы хиттерлерде темекі жанбайды, сол себепті құрамында 7000 астам химиялық заттек пен 70 канцерогені бар түтін түзілмейді. Дегенмен ең салауатты нұсқа біреу ғана – темекі шегуден біржолата бас тарту.

Физикалық белсенділік пен өт-тас ауруының алдын алу

Тұрақты қозғалыс өт-тас ауруының қауіп факторларын, яғни, салмақты, инсулинге деген сезімталдықты және липидтер алмасуын бақылауға көмектеседі. Бағдар – аптасына кемінде 150 минут орташа белсенділік және аптасына екі рет күштік жаттығуларды орындау қажет: жаяу жүру, жүзу, велосипед тебу, белсенді тұрмыстық өмір аса қолайлы.

Дәрігер қай уақытта шұғыл түрде қажет

• оң жақ қабырға астында немесе іштің жоғарғы бөлігінде қатты немесе үдемелі ауырсыну;
• өтпейтін ауырсыну сезімі;
• дене қызуы мен қалтырау;
• бірнеше рет лоқсу;
• тері немесе көздің сарғаюы;
• зәрдің қараюы және нәжістің ақшыл бола түсуі;
• ауырсыну кезіндегі қатты әлсіздік.